Xì mủ, thối gốc sầu riêng — nhìn gốc trước khi nhìn lá
Biên soạn: Đội kỹ thuật Việt Nông·25/9/2026Duyệt nội dung: anh Đạt, Giám đốc Kỹ thuật
Sáng sớm ra vườn, bà con thấy trên thân cây sầu riêng một vệt thâm ướt, sờ vào hơi mát, có nhựa màu nâu đỏ rỉ ra từ chỗ nứt — cảnh đó quen lắm ở vùng mình. Đó là xì mủ thân, bệnh quan trọng của cây sầu riêng, và nó thường đi kèm với thối gốc, thối rễ vì cùng một tác nhân.
Nhận biết
Xì mủ trên thân sầu riêng — vết nứt thâm ướt dọc thân · ảnh: Tan Nguyen, Mendeley Data · CC BY 4.0
Thủ phạm là Phytophthora — cùng chi với bệnh mốc sương, nhưng khác một chỗ rất quan trọng: mốc sương đánh lá, còn nó đánh gốc, thân và rễ. Vì vậy nhìn lá không đủ, phải cúi xuống nhìn gốc.
•
Trên thân, trên gốc: vết thâm ướt, rồi chảy nhựa màu nâu đỏ từ vết nứt trên thân hoặc ở gốc.
•
Cạo lớp vỏ ngay chỗ vết: mô bên trong thâm đen, và ranh giới giữa chỗ thâm với phần vỏ còn tươi rõ rệt — nhìn là thấy đường phân cách.
•
Dưới rễ: rễ tơ thối đen, bóc vỏ dễ tuột. Cây vàng lá, rụng lá rồi chết dần.
•
Thối rễ cũng cùng một gốc bệnh: cây vàng lá, rụng lá, trong khi rễ tơ dưới đất đã thối đen từ lúc nào.
Xì mủ trên thân sầu riêng — thân thâm ướt, vỏ bong nứt · ảnh: Tan Nguyen, Mendeley Data · CC BY 4.0
Nói cho dễ nhớ: xì mủ là bệnh của phần dưới, không phải bệnh của lá. Thấy cây vàng lá thì đừng vội kết luận — cạo thử vỏ thân, bới thử rễ xem có thâm đen, có nhựa nâu đỏ hay không.
Vì sao bị
Cũng là Phytophthora — cùng chi với mốc sương, thứ nấm đánh gốc, thân, rễ. Ở vùng mình nó ăn nặng trên sầu riêng, rồi tới hồ tiêu (chết nhanh), bơ và cây có múi.
Điều cần nhớ về nó: cần nước tự do. Có nước đọng, có chỗ ẩm ướt quanh gốc là nó làm ăn được. Nên cắt nước là cắt bệnh.
Vườn hay bị vào lúc mưa dài, hoặc ở chỗ đất thấp, rãnh không khơi nên nước đọng lại quanh gốc. Với sầu riêng thì thoát nước là việc cần làm trước — không làm việc này thì chữa xong lại bị.
Phòng không cần thuốc
•
Tưới gốc thay vì tưới lá, và tưới buổi sáng cho lá kịp khô trước đêm. Tưới chiều tối là để lá ướt suốt đêm — đúng thứ nấm trứng cần.
•
Thoát nước cho vườn. Lên luống cao, khơi rãnh, không để đất đọng. Với sầu riêng, đây là việc làm trước mọi việc khác.
•
Tán thoáng. Trồng thưa, tỉa cành, tỉa lá già sát đất — cho vườn mau khô sau sương.
Khi nào phải dùng thuốc
Thuốc chỉ có nghĩa sau khi đã làm phần nước cho vườn, và phải phun cho đúng lúc:
•
Phun phủ trước mưa. Nghe dự báo mưa dài thì phun trước, đừng đợi mưa tạnh.
•
Đừng đợi mưa tạnh mới phun. Mưa xong, bào tử đã bơi vào trong cây rồi, thuốc tiếp xúc không còn tác dụng.
•
Đừng chỉ dùng một loại thấm vào trong cây. Loại thấm vào chữa được phần đã nhiễm, nhưng không chặn nổi bào tử mới rơi xuống — nên cần cả loại phủ ngoài.
•
Đừng pha loãng quá cho đỡ tốn. Thà phun ít diện tích mà đủ nồng độ, còn hơn phun tràn mà loãng.
•
Đổi nhóm thuốc, đừng đổi tên chai. Dùng mãi một nhóm thì nấm quen thuốc. Ra cửa hàng hỏi chai đó thuộc nhóm nào, rồi lần sau đổi sang chai khác cơ chế — chứ đổi từ chai này sang chai khác cùng nhóm thì vẫn là một nhóm, không tính là đổi.
Khi nào nên mang mẫu tới cửa hàng
Ba cảnh dưới đây là lúc nên nhờ người có nghề, đừng tự xoay:
•
Bệnh đã ra cả vạt, hoặc nghi do nguồn nước, nghi do đất — cái này phải có người xuống vườn xem tận nơi.
•
Vườn lớn, giá trị cao — quyết định sai thì thiệt hại lớn, hỏi trước cho chắc.
•
Đã xử lý một lần mà không đỡ, hoặc ca lạ chưa gặp bao giờ.
Đi kèm thì chuẩn bị cho gọn:
•
Chụp ba kiểu ảnh: toàn cây hoặc toàn vườn — để thấy bệnh lẻ tẻ hay cả vườn, có theo vệt không; cụm lá hoặc cành bệnh; và cận vết bệnh — lại gần cách một gang tay, bấm vào đúng chỗ vết cho máy lấy nét rồi mới chụp. Chụp lúc trời sáng, đừng ngược nắng.
•
Lấy mẫu đang bệnh dở, có cả phần lành kề bên. Đừng lấy phần đã chết khô hoàn toàn, vì chết khô rồi thì nấm hoại sinh mọc lên, che mất thủ phạm thật. Lấy 2–3 mẫu ở các cây khác nhau, đừng lấy mỗi một cái.
•
Gói giấy báo, đừng gói kín nylon. Gói nylon rồi để trong cốp xe thì tới nơi mẫu nhũn thối hết, không xem được gì.
•
Ghi kèm: cây gì, bao nhiêu ngày tuổi, bị mấy hôm rồi, đã phun gì, thời tiết mấy hôm trước. Có mấy dòng đó thì đội kỹ thuật Việt Nông nhìn là đoán được hướng, khỏi phải hỏi lại từ đầu.